De 'redding' van de mensheid door het geloof

4: De 'redding' van de mensheid door het geloof

Jheronimus Bosch Johannes de doper, 1489 of later linker luik van het altaarstuk Madrid, Museo Lázaro-Galdiano
Jheronimus Bosch Johannes op Patmos, 1489 of later rechterluik van het altaarstuk Berlijn, Gemäldegalerie
Jheronimus Bosch Passie scčne, 1489 of later keerzijde van rechterluik, tondovormig

Bekijk het schilderij van Johannes de doper. Degene die oorspronkelijk opdracht had gegeven dit schilderij te maken zit verborgen onder de droomplant. Bosch heeft hem weg geschilderd. Misschien had de opdrachtgever opeens geen geld meer voor het schilderij. De plant is nu prominent aanwezig met opengesprongen vrucht waaruit een vogel pikt.
Johannes de doper was een heilige die mensen doopte. Hij werd als voorganger van Jezus gezien, hier uitgebeeld als een lam, rechts in de hoek.

Vraag 4.a
Deze prachtige distelplant blijkt giftig, waaraan kun je dat zien? Welke betekenis heeft deze plant denk je?

Johannes ligt languit in gedachten verzonken naast de distelplant in de wilde natuur. Hij zonderde zich af als een kluizenaar om zich aan God te wijden. Om hem heen gebeurde van alles maar daar stoorde hij zich niet aan. Dat was de kracht van een heilige.

Bekijk het paneel Johannes op Patmos met daarop een andere, eveneens heilige, Johannes. Dit paneel is aan beide kanten beschilderd, men neemt aan dat dit het rechterluik van een drieluik is geweest. De heilige Johannes wijdde zich aan het geloof door het bestuderen van de bijbel.

In 1486-87 werd Jheronimus Bosch lid van de Lieve-Vrouwe-Broederschap in 's-Hertogenbosch waarin de elite van de stad vertegenwoordigd was. De broederschap vereerde Maria en werd internationaal bekend. Ondanks de naam 'Lieve-Vrouwe' voelde men zich het meest verbonden met het visioen van Johannes op Patmos. In de Openbaring van Johannes staat geschreven: "En er werd een groot teken in de hemel gezien: een vrouw met de zon bekleed, met de maan onder haar voeten en een krans van twaalf sterren op haar hoofd...".

Vraag 4.b
Waarmee schrijft de heilige Johannes?

Vraag 4.c
Van wie krijgt de heilige Johannes een boodschap?

Vraag 4.d
De arend (links) beschermt de heilige Johannes. Welk gevaar ligt in dit schilderij op de loer?

Bekijk de keerzijde van het luik Johannes op Patmos. Daarop zie je de Passie-scčne. In het centrum van de cirkel zit een pelikaan op haar nest en voedt haar jongen. Een pelikaan heeft tijdens haar broedtijd een rauwe rode plek op haar borst, een zogeheten broedplek. Een legende vertelde dat een pelikaan met de snavel haar eigen borst kapot prikte en met haar bloed haar jongen voedde, waarmee ze haar kroost tot leven wekte. In de Middeleeuwen werd de beeltenis van de pelikaan gezien als symbool voor Jezus. De opoffering van Jezus, waarbij hij zijn bloed gaf, wordt hier door de pelikaan uitgedrukt. De zorg voor de kwetsbare jongen in het nest verwijst naar Christelijke liefde en mededogen voor de zwakkeren in de maatschappij.

Rondom de pelikaan is een grauwe schildering te zien, waar het verhaal wordt verteld van de lijdensweg van Jezus. Links zien we hoe Jezus in een gebouw afgeranseld wordt. Boven op dit gebouw staat een acrobaat op z'n kop. Bosch wilde hiermee de dwaasheid van de beulen aan geven.

Vraag4.e
In dit schilderij zijn drie verschillende tonen gebruikt; vanuit het lichte centrum gaat je oog via grijsbruine tinten naar de zwarte buitenrand. Leg uit waarom je denkt dat Bosch voor dit verschil in tonen heeft gekozen.
Het centrum is het lichtst van toon omdat

De cirkel daaromheen is grijsbruin van toon omdat

De buitenrand is zwart van toon omdat

Welkom in de wereld van Jheronimus Bosch