Heemskerck, Maerten van
Portret van Reinerus Frisius Gemma, 1540 - 45
paneel, 104 x 83,5 cm
Dit monumentale renaissanceportret van de Haarlemse schilder Maerten van Heemskerck
stelt de geleerde Reinerus Frisius Gemma (1505-1555) voor. Gemma was behalve astronoom
en astroloog ook hoogleraar in de wiskunde en de medicijnen te Leuven. Als een
der eersten bouwde hij aard- en hemelglobes, publiceerde hij een wereldkaart en
ontwierp hij allerlei meetinstrumenten voor landmeters en astronomen. Dank zij
hem werd Leuven in de 16de eeuw een Europees centrum voor instrumentenbouw. Op
dit portret zien we Gemma schuin van voren, gekleed met een baretachtige hoed
op en een jas met een kostbare bonten kraag. In zijn hand houdt hij een globe,
onderverdeeld in vier horizontale banden, die elk een afbeelding bevatten die
verwijst naar een van de vier elkaar opvolgende jaargetijden. Boven op de globe
is de lente te zien. Twee boeren zijn aan het werk op het land, de ene is aan
het ploegen, de andere aan het zaaien. Daaronder is de zomer te zien in de vorm
van een vrouw, liggend onder hoge bomen. De herfst is gesymboliseerd door figuren
die fruit in een schaal doen en de winter door een gezelschap rond een open vuur
met tenten er omheen. Linksboven op het schilderij is een leeuwenkop te zien met
daaronder een tekst in een cartouche. De Latijnse
tekst betekent: 'Het licht volgt op de duisternis en het duister weer op het wegvliedende
licht, niets blijvends rest u'. Gemma schreef bij gelegenheid zelf Latijnse verzen
en ook deze tekst kan van zijn hand zijn. In ieder geval geeft het een filosofische
betekenis aan Gemma's studie van de aardomwenteling en de seizoenswisselingen.
Door de associatie met de elementen- en temperamentenleer sluit deze interpretatie
aan bij de toen zo nagestreefde occulte wetenschap.
